How beautiful is nature?

Ever since Shakespeare the ultimate symbol of beauty...

It is tempting to sing the praises of nature. Sweet-smelling flowers, colourful kingfishers, a pastoral pond to dangle your feet in – gorgeous. The standard is (at least in Europe) set by breathtaking BBC-documentaries and dodgy TV-commercials. Presenting washing your hair in rivers as the ultimate state of happiness, and cheerful families in delightful green surroundings, buttering sandwiches all day long.

But jellyfish, spiders and round-worms, that’s a horse of a different colour. And what about the bacterial ooze in your drain or the snails that dine on the doings of a dog? Sheer nature, but hardly considered beautiful. Richard Attenborough once said that some footage is never broadcasted, for instance the cute little antelope that ran for its mother after a lion attack, with its bowels hanging out. Not all in nature is beautiful.

A long time ago Plato thought that beauty is evoked by the extent to which something resembles a pre-imprinted ideal in our ‘realm of thoughts’. In a way it seems logical. For instance, I have some holiday pictures in which I sit under a palm tree on a white tropical beach, a clear blue sea in the background. The more this picture resembles our idea of holiday, the more beautiful it seems. Apparently we have some idealized picture in our mind. But then: where does this idealized picture come from? Do we have a free supply when we are born?

Some of us think so. For instance, scientists have examined our preference for pastoral, Arcadian landscapes (in the Netherlands for instance Freek Couterier). Our preference is explained by deeper biological motives. The landscapes fulfilled a primeval sense, a memory from the times that we were primitive hunters-gatherers. Such a landscape offered enough food and shelter for a worriless existence, and the inhabitants had more chance of survival. In the same way, our feelings of affection for small creatures with large, innocent baby-eyes contributed to the continued existence of future generations. Our love and lust preferences for large, symmetrical people aided to keep that offspring as healthy and strong as possible. Resentment and fear do fit into this idea: bitter tastes, fungus, dead or malformed creatures, poop and garbage promise most of all disease, death and misery. Beauty is oriented towards what supports human survival.

My colleague Edo Knegtering will obtain his PhD next week with a dissertation, The Featheries and the Furries, on the preferences for colourful, big and cute animals in Dutch nature conservation. Many organisations admit that they focus mainly on these animals. And the government joins in as their interest is with pleasing the voters. Protecting fluffy and colourful creatures is acceptable. But a government that protects unsightly snails smaller than 2 millimetres, even delaying road construction because of them, has a lot of explaining to do in our automobile Netherlands. International research on communication has discovered a lot of these preferences: size, colour, texture of skin, the possession of a spine, children-like faces, resemblance to people, predatorily behaviour, competition with humans, economic value, social way of life… and so forth.

Suppose now that you and your family are happily buttering your bread in the countryside and suddenly you see a cute little rabbit. What do you actually see? According to the philosopher Kant we only see our own thoughts. He states that we can only see the world around us because we have pre-imprinted ideas of what we expect to see. The continuous flow of signals from our senses only takes on meaning as we have learned to add meaning to it. In the way that a baby learns that these vague visual blurs and the tickling of the belly are parents with food. That is to say, of course they are not parents, but it is very convenient for the baby to think that they are. And is if appears to be convenient for a lifetime to think so, than in due time we will accept this as reality. We think that our parents exist.

Kant’s theory also explains why people perceive different things as beautiful. If you look at my picture of the beach, you’ll see a place where you would like to go to, preferably today. You think that this place will offer you some time off, relaxation and an escape from your hectic existence. If I look at the same picture, in my mind I see the poverty of the people in the village, the demolition of the coral reef under water by dynamite fishing, and the tourist hotels just around the corner of the bay. Our interpretation is different, and so is our appraisal.

And how exactly does this appraisal work? I think: through emotions or feelings. I don’t know whether research has been conducted in this area. It simply seems logical that evolution has invented a mechanism that triggers during perception, at the exact same time of the rational assignment of meaning, a parallel system that induces sense. A kind of reflex. In the way that you pull back your hand from a flame even before you discover that it hurts, and long before you have explained rationally the meaning of your melting skin. Likewise, your body is already in a state of euphoria even before you have considered that the landscape with flowers might be a suitable place to rest and look for food.

Sidetrack. Fear, fury and pure hate are emotions as well, gloomy emotions (I know, this is a normative adjective, but ethics and aesthetics are in line). Is it possible that gloomy emotions also form the basis of such a ‘beautiful’ feeling? Yes it is. In the beginnings of the last century, the art world lost itself in a panting sequence of innovative movements. Of course these renewals could not continue for ever, and when all new ideas had been thought of, the artists focused on shocking the public. At first, they started rather decent, with empty walls, empty stages and concerts without a sound. But in the end the search across the borderline generated into pictures of torture, the crushing of goldfish in a blender and a show of dissected bodies of executed Chinese prisoners. Horror and pulp have a cult status. It is allowed to indulge in gloomy emotions, in the beauty of evil.

But wait… Are our preferences really ours? Do we determine ourselves what is beautiful and what not? No, of course not. An overload of commercials tries to stress our individual freedom of choice, but the truth is that beauty is mainly the norm of a group. Bony cover girls, cubic paintings and the last performance of the National Ballet – the feelings that they rouse are mainly determined by the way we share our thoughts about them with others. Call it fashion, yes. Or a little more sophisticated: culture. This also offers an evolutionary advantage: a person who conforms to the norm of the group has a higher chance of survival than an outcast. In overblown language Nietsche has described how he sees the world as a collection of meanings that we have attributed, with behind it a kind of hidden force that wants to express itself (‘will’). And that is in a state of continuous conflict with other forces from other people. What we see, or what we think we see, is a result of power. Unconsciously, like children in a schoolyard who say that pink is so much prettier for girls. Consciously, when an inhabitant of the Dutch city of Leiden refers to those beautiful seagulls as ’shrieking crap machines’. So maybe our preference for Arcadian landscapes has nothing to do with memories of our times as hunter-gatherers. Maybe it just comes from a time that landscape paintings were a response of the dominant culture to certain social developments.

So this is how it works with nature. The beauty is in the ideas that we have already and that are imposed upon us. We regard nature as beautiful, because it is repeatedly confirmed from specific points of view with specific purposes. Holiday nature. Nature to wash your hair in. Nature to drive through, smoothly and fast.

I thought of a picture of a rose as an illustration. Ever since Shakespeare the ultimate symbol of beauty. And what surprise when I read Hans Achterhuis this week. In ‘Natuur tussen mythe en ethiek’ he describes the rose as a technological product, scentless but with exact the right colour, produced with great precision, in endless monotonous rows, connected to a drip with artificial food, on rock wool, in closed systems, free of bacteria and other nasty natural influences. Pseudo-nature that has nothing to do with what traditionally was referred to as nature. “The rose as the end of nature.”

It is beauty, but not as we know it. 

Hoe mooi is natuur?

Sinds Shakespeare toch het ultieme symbool van schoonheid. ...

Het is verleidelijk om de schoonheid van de natuur te bezingen. Geurende bloemen, kleurige ijsvogels, een rustiek plasje om de voeten in te laten bungen – het is schitterend allemaal. De standaard wordt gezet door adembenemende BBC-documentaires en listige TV-spotjes. Met als ultiem geluk het harenwassen in rivieren en vrolijke gezinnen die tussen oogstrelend groen de hele dag boter smeren.

Maar kwallen, spinnen of spoelwormen, dat is andere koek. En wat te denken van het bacterieprutje in uw afvoer of slakken die op straat drollen opsmikkelen? Puur natuur, maar mooi is anders. Richard Attenborough vertelde dat sommige filmbeelden nooit worden uitgezonden, bijvoorbeeld van schattige kleine antilopes die na een aanval van leeuwen met hun darmen buiten hun lichaam naar moeder vluchten. Niet alle natuur is mooi.

Heel lang geleden dacht Plato dat schoonheid wordt opgeroepen door de mate waarin iets lijkt op een soort voorgeprent ideaalbeeld in onze ‘gedachtenwereld’. Dat klinkt wel logisch. Ik heb bijvoorbeeld vakantiefoto’s waarop ik onder een palmboom op een parelwit tropisch strand zit, met een helder blauwe zee daarachter. Hoe meer het plaatje lijkt op wat we kennen als vakantie-ideaal, des te mooier is het. Kennelijk hebben we dus een ideaalbeeld in ons hoofd. Maar waar komt dat ideaalbeeld dan weer vandaan? Krijgen we bij onze geboorte een gratis voorraadje mee?

Sommigen denken van wel. Zo is er onderzoek gedaan naar onze voorkeuren voor arcadische landschappen (in Nederland o.a. Freek Couterier). De verklaring voor die voorkeur werd gezocht in diepere biologische drijfveren. De landschappen beantwoordden aan een oergevoel, een herinnering uit de tijd dat we nog jagers-verzamelaars waren. Zo’n landschap bood genoeg voedsel en schuilplaatsen voor een onbekommerd bestaan, en de bewoners hadden een grotere overlevingskans. Op dezelfde wijze droegen gevoelens van affectie voor kleine wezens met grote onschuldige baby-ogen bij aan het voortbestaan van nieuwe generaties mensen. Onze liefdes- en lustvoorkeur voor mooie, symmetrische mensen hielp om dat nageslacht zo gezond en sterk mogelijk te maken. Afkeer en angst passen keurig bij dit idee: bittere smaken, schimmels, dode en mismaakte wezens, poep en afval beloven vooral ziekten, dood en ellende. Het mooie is gericht op datgene wat de mens doet overleven.

Deze voorkeuren werken ver door. Collega Edo Knegtering promoveert komende week op een onderzoek naar onze voorkeuren voor kleurige, grote en schattige dieren in onze natuurbescherming, The Featheries and the Furries. Veel organisaties geven aan zich vooral op ‘aaibare dieren’ te richten. En de overheid, die luistert naar het volk en doet vrolijk mee. Een overheid die pluizige en kleurige wezentjes beschermt is dus okee. Maar een overheid die onooglijke, twee millimeter grote zeggekorfslakjes beschermt, en daarvoor zelfs de aanleg van wegen uitstelt, die heeft heel wat uit te leggen aan automobiel Nederland. Internationaal communicatie-onderzoek heeft een flinke rij voorkeuren ontdekt: grootte, kleur, vacht, het bezit van ruggengraat en kinderlijke gezichtjes, de mate waarin een dier op een mens lijkt, predator-gedrag, competitie met de mens, economische waarde, sociale leefwijze… noem maar op.

Stel, je ben als vrolijk gezin druk bezig met boter smeren in het groen en ziet opeens een schattig konijntje. Wat zie je eigenlijk? Volgens de filosoof Kant zien we alleen maar onze eigen gedachten. Hij stelt dat we de wereld om ons heen alleen kunnen zien doordat we al voorgeprogrammeerde ideeën hebben van wat we verwachten te zien. De stroom signalen van onze zintuigen krijgt slechts betekenis omdat we hebben geleerd daar betekenis aan te geven. Zoals een baby leert dat die vage vlekken en dat gekroel aan het lijf ouders met voedsel worden. Of nou ja, het zijn natuurlijk geen ouders, maar het is handig voor de baby om te denken dat het ouders zijn. En als het een heel leven lang handig blijkt om zo te denken, dan nemen we het op gegeven moment vanzelf voor waar aan. We denken dat onze ouders bestaan.

De theorie van Kant verklaart waarom mensen verschillende dingen mooi kunnen vinden. Als u naar mijn vakantiefoto op het strand kijkt, dan ziet u een plek waar u naartoe wilt, en liefst vandaag nog. U denkt dat die plek ontspanning biedt, en ontsnapping aan uw hectische bestaan. Als ik naar dezelfde foto kijk, dan zie ik in gedachten de armoede van de mensen in het dorp, en de afbraak van het koraalrif onder water omdat de vissers met dynamiet hebben gevist, en de toeristenhotels die om de hoek van de baai staan. Onze interpretatie verschilt, en onze waardering ook.

En hoe ‘werkt’ dat toekennen van betekenis dan precies? Ik denk: via emotie of gevoel. Geen idee of daar ook onderzoek naar is verricht. Het lijkt domweg logisch dat de evolutie een mechanisme heeft verzonnen waarbij tijdens het waarnemen, gelijktijdig met de rationele toekenning van betekenis, een parallel systeem in werking wordt gezet dat gevoel oproept. Een soort reflex. Zoals je je hand terugtrekt uit een vlam nog vóórdat je hebt ontdekt dat het pijn doet, en lang voordat je de betekenis van je smeltende huid rationeel hebt geduid. Zo is je hele lichaam al in een staat van euforie, nog vóórdat je hebt bedacht dat dat het arcadische bloemenlandschapje misschien wel een geschikte plek is om voedsel te zoeken.

Zijpaadje. Angst, boosheid en pure haat zijn ook emoties, duistere emoties (normatief, ik weet het, maar ethiek en esthetiek liggen in elkaars verlengde). Kunnen duistere emoties ook aan de basis liggen van zo’n ‘mooi’ gevoel? Jazeker. Begin vorige eeuw verloor de kunstwereld zich in een hijgerige opeenvolging van vernieuwende stromingen. Die vernieuwing kon natuurlijk niet eeuwig doorgaan, en toen alle ideeën waren bedacht richtten de kunstenaars zich op het shockeren van het publiek. Het bleef eerst nog netjes, met lege muren, lege tonelen en concerten van stilte. Maar uiteindelijk ontaardde de zoektocht naar het grensoverschrijdende in foto’s van martelingen, het vermalen van vissen in een blender en een show van ontlede lichamen van geëxecuteerde Chinese gevangenen. Horror en pulp hebben cultstatus. Het is toegestaan te zwelgen in duistere emoties, in de schoonheid van het slechte.

Maar wacht eens… Zijn al die gevoelens wel van onszelf? Beslissen wij zelf wat mooi is? Natuurlijk niet. Reclames buitelen over elkaar heen om onze individuele keuzevrijheid te benadrukken, maar de waarheid is dat mooiheid grotendeels een groepsnorm is. Graatmagere fotomodellen, kubistische schilderijen en de laatste uitvoerig van het Nationale Ballet – het gevoel dat ze oproepen wordt grotendeels bepaald door de manier waarop wij daarover met anderen van gedachten wisselen. Noem het mode, ja. Of iets eerbiediger: cultuur. Ook dat biedt evolutionair voordeel: iemand die zich conformeert aan de groepsnorm heeft een grotere kans te overleven dan iemand die door de groep wordt uitgestoten. Nietsche heeft in ronkende volzinnen beschreven hoe hij de wereld ziet als een verzameling van betekenissen die we hebben toegekend met daarachter een soort drijvende kracht die tot uiting moet (‘wil’) komen. En die voortdurend met andere krachten in conflict is. Wat wij zien, of wat wij denken te zien, is een resultaat van macht. Onbewuste macht, zoals kinderen die op het schoolplein zeggen dat roze veel mooier staat bij een meisje. Bewuste macht, zoals een inwoner van Leiden die prachtige zilvermeeuwen betitelt als schreeuwerige schijtmachine’s. Misschien heeft onze voorkeur voor arcadische landschappen dus niets te maken met herinneringen aan onze jager-verzamelaartijd. Misschien heeft het gewoon te maken met herinneringen aan de dominante cultuur van landschapsschilderijen, die een reactie waren op maatschappelijke ontwikkelingen.

Zo gaat dat dus met die natuur. Het mooie zit hem in de ideeën die wij al hebben, en die ons van buiten worden opgelegd. We denken dat natuur mooi is, omdat dat voortdurend wordt bevestigd vanuit specifieke gezichtspunten, met specifieke doelen. Vakantienatuur. Natuur om je haren in te wassen. Natuur om bijzonder snel en soepel doorheen te rijden.

Voor de aardigheid had ik een foto gemaakt van een roos. Sinds Shakespeare toch het ultieme symbool van schoonheid. En – in het licht van bovenstaande – wat een verrassing toen ik deze week Hans Achterhuis las. In ‘Natuur tussen mythe en ethiek’ beschrijft hij de roos als iets geheel anders. Als een hoog-technologisch product, geurloos, maar met exact de juiste kleur, in eindeloze gelijkvormige rijen geproduceerd met grote precisie, aan het infuus met kunstmatige voeding, op steenwol, in gesloten systemen, vrij van bacteriën en andere nare natuurlijke invloeden. Pseudo-natuur die niets te maken heeft met wat traditioneel natuur heette. Ofwel: ”De roos als het einde van de natuur.”

Tjonge… Schoonheid is ook niet meer wat het was. 

Stadsvogelconferentie

.. moest even denken aan deze Alkmaarse stadbewoners, midden in een jaren zestig wijk.

Vandaag was de Stadsvogelconferentie in Naturalis. In tegenstelling tot wat de naam deed vermoeden een conferentie van vooral mensen. Dat viel op het eerste gezicht wat tegen, totdat bleek dat met die mensen ook prima te praten viel.

Even voor alle duidelijkheid: Natuur in stedelijk gebied is enorm belangrijk. Ten eerste voor de natuur zelf, de biodiversiteit. Groene steden kunnen een belangrijke ecologische rol vervullen, als stapsteen of verbinding naar de gebieden buiten de stad. Zo heeft de gemeente Amersfoort samen met het Waterschap Vallei en Eem het gehele Valleikanaal tot een ecologische verbinding gemaakt. Dwars door de stad.

Daarnaast is stadsnatuur ook belangrijk voor de mensen. Vanwege, en nu even snel de bekende riedel: gezondheid – stressreductie – temperatuurverlaging – sociale contacten – welzijn – welvaart – teelt op groene daken én, vooral, waar het me nu om gaat, de mogelijkheid van natuurbeleving. Stadmensen die in contact komen met natuur. Zo blijf ik enthousiast over de stads-ijsvogels van de Hooglandsedijk in Amersfoort. Al jaren woont een paartje (of wisselen de paartjes zich af)  in een oude afgesloten meander van de Eem, die door waterschap en gemeente is ingericht als moerasgebiedje. Waar je in andere delen van Nederland enorme protesten hoort tegen de aanleg van moerasgebieden vanwege muggenoverlast, zijn de bewoners van de Hooglandsedijk stinkend trots op hun buurt. Zodra je maar even met een camera verschijnt word je aangesproken: ‘Weet u dat hier een ijsvogel woont?’ Afgezien van de waarde die dat piepstukje natuur heeft als stapsteen, zit de ijsvogel daar als vertegenwoordiger van natuur in de harten van de buurtbewoners.

Drie jaar geleden heeft het Ministerie van LNV aan het toenmalige Natuurplanbureau gevraagd of ze de waarde van het stedelijk gebied voor de biodiversiteit in kaart konden brengen. Dat lukte nog niet. Te weinig gegevens. Maar vandaag presenteerde Robert Kwak de eerste stadsvogelbalans van Sovon en Vogelbescherming. Ik schrok van de resultaten. Waar ik had verwacht dat de stad een Mekka zou zijn voor rots- tuin- en struikbewoners zoals zwarte roodstaart, tortelduif en heggenmus, blijkt dat de meeste stadsvogels in aantal afnemen. En dat, terwijl je door de berichten van scholeksters, vossen, bevers en zelfs damherten in stedelijk gebied het idee had dat het bergopwaarts ging…

Verder maakte vooral Rob Fergus, verbonden aan de Amerikaanse Audubon Society, een blijvende indruk. Ontluisterend waren zijn kaartjes met de verwachte verstedelijking in de VS. Vergeleken daarbij is verstedelijking in Nederland kinderspel. Een biodiversiteits-ramp in wording. Ook had hij verhalen over de bedreigingen van stadsvogels in de VS (gezamenlijk op één staan glazen ramen en katten, samen goed voor 10% sterfte), de private initiatieven voor bescherming (geen overheidsregulering dus) en het succes van lokale acties met bewoners (b.v. eenvoudige foldertjes, makkelijk te kopiëren, keuzemenu om als speerpunt één of enkele soorten te kiezen). En als hart onder de riem de afsluitende beelden van vrijwel volledig met groen bedekte gebouwen in Japan en de VS. Met de mededeling dat op dergelijke gebouwen ook de steenarend kwam rusten!

Natuurlijk was er nog veel meer. Nico de Haan, die een gouden lepelaar kreeg. De gemeente Leiden, die de stadvogelprijs 2009 kreeg. De folders van de aanbieders van natuurbeschermingsproducten: mussenvide’s, insectenhotels, vleermuiskasten, noem maar op. Uitstekende lectuur, zo vlak voor de feestdagen. U moet weten, mijn mooiste cadeau van vorig jaar was een gierzwaluwnestkast. Ik zal de folders dus maar weer terloops op tafel leggen. En straks nog even lekker lezen voor het slapen gaan. In het boekje Stadsvogels, gesigneerd door Jip Louwe Kooijmans himself. Prachtige voorbeelden hoe je met kleine maatregelen natuur terug kunt brengen in de stad. Heerlijk!

Zie verder www.vogelbescherming.nl

Het zit ‘m soms in de kleine dingen…

Ach, laat dit rupsje maar even uitkomen...

Vandaag, 4 november 2010, is in Amersfoort de Coalitie van start gegaan voor het Biodiversiteitsjaar 2010. Een samenwerkingsverband van overheden, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. Ons antwoord op de vraag van de CBD (Convention on Biological Diversity, een VN-organisatie die zich inzet voor behoud van biodiversiteit) om invulling te geven aan dit biodiversiteitsjaar. Toch een moment om even bij stil te staan. Directeur generaal Anita Wouters van het ministerie van LNV zei het in niet mis te verstane woorden. Volgens deskundigen ligt het tempo van uitsterven van soorten toe wel duizend maal boven het natuurlijke niveau. Is dat erg? Voor de natuur niet, want in de 4,5 miljard jaar dat de Aarde bestaat zijn er wel vaker periodes geweest van massaal uitsterven. Ik heb het even nagekeken. Aan het eind van het Palaeozoïcum, zo’n 250 miljoen jaar geleden, stierf 98% van alle soorten op land en in de zee uit. Toch is het leven doorgegaan. Sterker nog: het leek zich na elk uitsterven weer sneller te ontwikkelen.

Kortom, massaal uitsterven is voor de natuur geen enkel probleem. De natuur komt vanzelf met wat nieuws, al duurt het soms een paar miljoen jaar.

Het verdwijnen van biodiversiteit is vooral een probleem voor de mens. En voor de menselijke beschaving. Omdat biodiversiteit onmisbare functies vervult in de systemen op deze Aarde. Systemen waar wij mensen deel van uitmaken. Wij zijn immers ooit ontstaan als onderdeel van de natuur. En hoewel we dat soms lijken te vergeten, we kunnen niet zonder. Biodiversiteit is van levensbelang.

Het zit ‘m soms in de kleine dingen. De grootste voorraad genetische diversiteit bestaat uit organismen kleiner dan 1 mm. Micro-organismen die de basis vormen voor het bestaan op Aarde. Ze doen onze spijsvertering, en maken bodems waarop we landbouw kunnen bedrijven.

En met héél kleine dingen kun je soms ook al zelf een bijdrage leveren. Zoals: de winterworteltjes in je groententuintje nog maar even laten staan, omdat je hebt gezien dat een Koninginnepage precies daar haar eitjes legde. Ach, laat die rupsjes maar even uitkomen. Met een semi-natuurlijk gebiedje zoals onze groententuin zijn er meer dan voldoende predatoren om ze te belagen. En die wortels kunnen wel wachten…

Meer weten? Surf naar www.biodiversiteit.nl.

Ethisch beleggen volgens de vliegenzwam

Opgewonden wenkte de vliegenzwam mij met zijn hoed. ‘Zeg, fotograaf. Heb jij een beetje verstand van beleggen?’

‘Ja,’ zei ik, door schade en schande wijsgeworden. ‘Mijn advies is: niet doen.’

‘Maar als ik nou toevallig een klein kapitaal heb. Dan kan ik dat het beste investeren, nietwaar?’ Hij schudde zijn hoed, en tussen de lamellen zakte een euro naar beneden. ‘Kwam zomaar aanrollen uit de zak van een wandelaar.’ Hij borg de euro weer zorgvuldig op en keek mij hoopvol aan. ‘Welnu, wat kun jij voor mij betekenen?’

Ik twijfelde tussen ‘opbergen in het mos’ en ‘verbrassen’. Beleggen bekoort mij niet meer zo, sinds de mij beloofde gouden bergen in de afgelopen jaren zijn geslonken tot gapende financiële gaten met een rottende stank van korte termijn winstbejag. Iemand heeft daar flinke bonussen aan verdiend, maar ik was het niet.

Er is één uitzondering: ethisch beleggen. Dat vind ik fantastisch. Natuurlijk is het ook daar even slikken als de koers daalt, maar de afgelopen jaren is relatief goed geboerd. Dat hebzucht geen leidend principe is, vind ik een pré. Ik deed dan ook de suggestie om de euro maatschappelijk verantwoord te beleggen.

‘Hmm…’ aarzelde de vliegenzwam. ‘Ik ben niet zo’n wereldverbeteraar. Wij schimmels zijn meer van het afbreken.’

Ik zakte ongelovig op mijn knieën. ‘Hoezo geen wereldverbeteraar? Waar het om gaat is dat jouw euro niet wordt gebruikt voor kinderarbeid, voor oorlog, voor uitbuiting van natuur en milieu.’

Hij trok zijn hymen op. ‘Wat boeit mij dat? Ik wil gewoon winst. Rente. Dividend. Kapitaalgroei.’

‘Stel je niet aan!’ riep ik uit. ‘Waar heb je dat voor nodig? Extra partijen hout om van te leven? Potten grond om je mycelium in op te bergen?’

Hij vouwde zijn lamellen ineen. ‘Een breedbeeld TV. Dat lijkt me nou mooi. Weet je wel hoe scherp dat beeld is? Ze zeggen dat je op een voetbalveld elk grassprietje kunt zien. Elk grassprietje! En als je kijkt naar een natuurfilm is het alsof je zelf tussen de paddenstoelen in het bos staat.’ Hij staarde dromerig voor zich uit. ‘Dit bos op breedbeeld TV. Dat zou toch mooi zijn…’

De glorieuze opkomst en ondergang van een stout plan

Het wakkerliggen hielp het opstaan wel...

Goedgemutst begon ik aan de herfstvakantie. Vrouw en dochter in Londen, heerlijk zwelgen in eenzaamheid. En met het stoute plan om de hele week vóór en na het werk het ochtendgloren en het avondgloren te fotograferen. Verkenningen hadden enkele kansrijke plekjes bij Gouda opgeleverd, halverwege huis en werk. Dat gaf de mogelijkheid om extreem vroeg met de auto te vertrekken, snel de zon te fotograferen en daarna met de trein de weg naar werk te vervolgen. En ’s middags hetzelfde in omgekeerde volgorde.

Een lichte tegenvaller was de forse slapeloosheid van de afgelopen twee weken. Geen goede uitgangspositie om een hele week vroeg op te staan. Gelukkig was de eerste ochtend er een van wegbrengen en uitzwaaien, dus het opstaan was geen probleem. Maar de flauwgrijze wolken die het zicht op de zonsopkomst belemmerden deden mij daarna zeer naar bed verlangen. Geen foto gemaakt, die dag.

De tweede dag lag ik ongepland wakker vanaf 04.00 uur. Wat kon een nacht zich voortslepen, zeg. En die dag daarna dan. Maar het hielp het opstaan wel, met een Zevenhuizer molen als resultaat. s Avonds helaas overwerken, dus wederom geen zonsondergang. Gapend reed ik naar huis met maar één gedachte: liggen!

De derde ochtend begon met serieuze twijfel. Hoofdoorzaak was de film die ik natuurlijk was blijven kijken tot na middernacht. Sukkel, sukkel sukkel! Was dat hele zonsgedoe overigens wel zo’n goed plan geweest? Had je niet beter je tijd kunnen besteden aan schilderen? Te laat opgestaan, en onderweg paniekerig en ongepland een plekje gezocht toen de hemel rood kleurde. Ondertussen maakte ik een calculatie van de kosten aan benzine, parkeergelden en uren slaaptekort, en het woord ‘obsessievelijk’ kwam in mij op. Capitulatie tegen het gezonde verstand dreigde.

En toen kwamen de donderdag en de vrijdag. Zelden heb ik de voorspellingen van Erwin Krol meer verwelkomd dan de afgelopen twee dagen. Met een brede grijns hoorde ik hem aan: regen, en mist. Naargeestig grijze luchten zouden de ochtenden en avonden verloren maken voor de zonnenfotografie. Overdag zou het heel aardig worden, maar achter je bureau heb je daar niet veel aan. De balans op vrijdagavond: een week van voortdurend slaapgebrek en te vroeg opstaan had tot nog toe geresulteerd in één matige zonsopkomst.

Morgen hoop ik op meer takkenweer. Dat je al bij het ontwaken klaterende druppels hoort, zodat je je nog eens heerlijk kan omdraaien. Eén keertje uitslapen. Om vervolgens ’s avonds vrouw en dochter weer in de armen te sluiten met een lichtelijk teleurgesteld: ‘Nee, van het fotograferen is deze week niet veel terecht gekomen…’

Beren in Nederland

'Wat een domoor! Dit is geen rups van een beer...'

De Nederlandse natuur zit vol beren. Die gedachte kwam vorige week op toen deze rups gewillig poseerde.

‘Jakkes  wat flauw,’ zult u zeggen. ‘Aandacht trekken met het woord beren, terwijl hij nachtvlinders bedoelt.’ U weet wel, grote beer, kleine beer, de nachtvlinders? Of misschien riep u wel lachend: ‘Wat een domoor! Dit is geen rups van een beer. Dit is een rups van een rietvink.’ U weet wel, de rietvink, ook een nachtvlinder met een rups net zo behaard als de beren? U heeft helemaal gelijk. Zo werken associaties nu eenmaal. Je ziet een rietvink, en je denkt aan beren.

De afgelopen jaren zijn talloze artikelen verschenen over grote zoogdieren die staan te trappelen om de Nederlandse grens over te steken of dat al hebben gedaan. Troepen wolven uit het Zwarte Woud. Lynxen vanuit de Ardennen – zitten ze nou al in Limburg of hoe zit dat? Edelherten, ja, die zijn al in Twente aangekomen. Laat dat eens op u inwerken. Zoogdieren die de grens oversteken en hier gaan rondlopen. Dat lijkt waarempel wel op Echte Natuur, zeg! Want Echte Natuur, dat is in de beleving van veel mensen een woeste wildheid vol grote zoogdieren. Meestal in de vorm van Afrikaanse savannen of Amerikaanse hooggebergten, maar het zou misschien ook Europees laagland kunnen zijn. Zeg maar de Oostvaardersplassen, maar dan wat grootser en dynamischer en zonder hekken.

Vanzelfsprekend gaan er onmiddellijk stemmen op om al die grote zoogdieren al bij de grens af te schieten. Ze vernielen onze tuintjes. Ze vreten onze oogst. Ze maken ons vee ziek. Ze staan niet mooi in de grille van onze auto’s. En de vleeseters, die zijn sowieso verdacht. Die jagen op onze schapen en kinderen. We zien, kortom, een heleboel beren in de Nederlandse natuur.

Maar wacht eens even… Als ons drukke landje spontaan wordt gekoloniseerd door grote zoogdieren. Die zomaar in de marges tussen steden en dorpen doorglippen. Dan moeten we ons beeld van de Nederlandse natuur misschien een beetje bijstellen. Dan zijn wij misschien wel te gast in een land bomvol natuur. Geen gek idee, want reeën en zwijnen zijn nu al succesnummers.

Denk eens aan kleine beestjes. Mieren, spinnen, vlinders. Ja, ook nachtvlinders en ‘beren’. Die beestjes verspreiden zich spontaan overal. Die trekken zich al helemaal niks aan van landsgrenzen. Die proberen gewoon overal te komen. En die laten al zien dat natuur overal is.

Hoe wonderlijk. Zo veel beren in de Nederlandse natuur. Beren op de weg die ons belemmeren om in Nederland Echte Natuur te zien. Beren als kleine nachtvlinders, die bewijzen dat overal natuur is. En beren die samen met wolven en lynxen, edelherten naar Nederland onderweg zijn. Ze zitten er, echt. Je hoeft ze alleen maar te zien.

Gedachtendobberen

Het dobberen slaagde wonderwel...

Gisteren gaf Matthijs Schouten een lezing. Nee, hij gaf een optreden. Een one-man show. Als u dit blog leest, dan kent u hem wellicht van het boek Spiegel van de Natuur, eerder uitgegeven als De Natuur als Beeld.

Ik zat stilletjes in een hoek. Dat is iets waar ik erg goed in ben, stilletjes in een hoek zitten. Ik doe dat dan ook vaak en graag. Met een glimlach om zijn lippen en twinkellichtjes in zijn ogen nam Matthijs het gehoor mee op een reis via de Himalaya langs de verschillende wereldgodsdiensten en hun beschrijving van de relatie mens – natuur. En passant werden nog enkele bijbelse verkenningen uitgevoerd. Zo ging God na Adam niet meteen aan de slag met Eva. Neen, eerst werden de dieren geschapen. Als hulp voor de mens. Het paradijs was volstrekt vegetarisch volgens Matthijs. Dat leidde hij af uit de eerste twee hoofdstukken van Genesis. Ik heb het even nagezocht: alleen zaadvormende gewassen en zaadragende bomen worden daar genoemd als voedsel. Mensen, en overigens ook dieren, werden pas vleeseters op het moment dat het verval in de wereld intrad. De eerste verwijzing naar vleeseten in de bijbel komt pas bij het verhaal van Noach.

Matthijs ging verder op een onderwerp dat ook in zijn boek staat. “De bijbel stelt niet – zoals vaak wordt aangenomen – dat God de natuur schiep ten behoeve van de mens.” De natuur zoals God of Jahweh of Allah heeft geschapen is goed, volmaakt zelfs, en ook bezield en daarmee min of meer goddelijk. Het idee van een natuur die een treetje lager staat dan de mens komt pas op ten tijde van Griekse en Romeinse filosofen, die de natuur indelen met de mens aan top. Onder invloed hiervan degradeert de natuur vanaf de Renaissance tot ’slechts’ een door God gegeven ruwe grondstof. En als later in de westerse cultuur ook het idee van de ziel, de bezieling aan kracht inboet, pas dan is de wereld verworden tot een stoffelijke wereld die naar willekeur benut en gebruikt mag worden.

Hoogtepunt van de show was een kleine peiling van de grondhoudingen in het publiek. Zo van: Wie voelt zich lekker bij het idee dat mensen de natuur mogen benutten en gebruiken? Of: Wie voelt zich lekker bij het idee dat mensen rentmeesters zijn van de natuur? En: Wie voelt zich lekker bij het idee dat mensen en natuur één zijn, onlosmakelijk verbonden in de heelheid van de schepping (met de connotatie dat mensen en dieren gelijkwaardig zijn en dat natuur een intrinsieke waarde heeft)? Nog geen honderd jaar geleden werd je voor gek verklaard als je de laatste gedachte aanhing, maar tegenwoordig is dat anders. De grondhouding is verschoven van ‘overheersen’ naar ‘een zijn met de natuur’, zoals ook in het aanwezige publiek keurig werd weerspiegeld. Ik vermoed dat hier enige invloed van prinses Irene is te zien, die een belangrijke rol heeft gespeeld in de maatschappelijke acceptatie van die afwijkende gedachten.

Matthijs sloot af met de vraag wat die verandering in grondhouding nu moest betekenen voor het natuurbeleid. Daar zat ik vanochtend thuis nog even over na te mijmeren. Ik liet mijn gedachten meanderen – wat wonderwel slaagde met de foto’s van de Limburgse Geul van vorige week nog in het achterhoofd. Zo dreef ik weg op de golfjes, in de ene bocht na de andere. Een soort gedachtendobberen. Op stroompjes zoals: Een andere grondhouding betekent nog niet dat deze houding zich ook uit in het handelen. Zaken als honger en voedselproductie spelen mee, maar ook machtsverhoudingen en zucht naar rijkdom. Of een ander stroompje: er zijn natuurlijk te veel mensen op aarde. Het ‘wees vruchtbaar, word talrijk en bevolk de aarde’ is waarschijnlijk één van de grootste vergissingen die onze schepper heeft gemaakt. Miljarden mensen zijn er nu, en die willen allemaal zo veel. Het is overigens verdraaid lastig om je als individu aan de plunderingen der moderne maatschappij te onttrekken.  Je moet wel meedoen, anders plaats je jezelf (of erger: je kind) buiten de maatschappij. Klein beginnen dan maar. Op de fiets naar de biologische winkel voor ecologische müsli en dito afwasmiddel. Dat soort dingen. Een heilige zoals Damiaan ik nooit worden, maar mijn best kan ik wel doen.

Dat zullen vast niet de stroompjes zijn geweest waarop Matthijs dobberde. Met zijn vraag wat dit nu voor het natuurbeleid betekende zal hij ongetwijfeld hebben gedoeld op het realiseren van een ander soort natuur in Nederland. Geen ontzielde wetenschappelijk uitgedachte natuur, maar bezielde, mystieke, betekenisvolle natuur. Hij moet stiekem hebben gehoopt dat iemand een bruggetje zou leggen waarover hij het publiek kon leiden naar de ‘heilige wildernis’, zoals die onlangs in Drenthe is gerealiseerd.

Daarover een andere keer. Want behalve in stilletjes in een hoek zitten ben ik ook erg goed in gedachtendobberen. En ondertussen zijn we al ver weggedobberd, en wordt het tijd om weer even terug te peddelen naar de werkelijkheid.

Adieu biodiversiteit

Een visioen met onuitstaanbaar optimistische soorten...

‘Laten we praten over liefde,’ zei de sprinkhaan.

Mijn camera zakte in de stoffige houtskool. ‘Wát?’ vroeg ik, enigszins ongerust over zijn intenties. ‘Liefde? Hoe kom je daar nu bij?’

‘De liefde voor het leven!’ Hij sprong op een verkoolde stronk en begon opgewonden op en neer te wippen. ‘De verbondenheid met al wat leeft. Met het licht, het leven, het universum!’

Ik lag op mijn buik in de Schoorlse duinen, in het onlangs verbrande deel, om foto’s te maken van de gevolgen van de bosbrand. Een kale, troosteloze wereld. Alles wat niet kon rennen of vliegen was reddeloos verloren geweest. Ik had de stoffelijke resten van rupsen gefotografeerd, die in het verzengende vuur ten onder waren gegaan. En slakkenhuizen, overal slakkenhuizen.

Mijn hart was opgesprongen toen ik in die troosteloosheid voor de ingang van een paar konijnenholen wit zand zag met verse sporen er in. Kennelijk hadden de konijnen diep onder de grond de vuurzee overleefd. Trillend van doodsangst, ongetwijfeld. Zouden ze gebrek aan zuurstof hebben gehad? Misschien waren ze wel weggerend om van een veilige afstand toe te kijken. Daarna had ik op de grond gelegen om verse, lichtgroene grassprieten te fotograferen die oprezen uit hun verbrande hulzen. Ik had mieren over zwarte boombasten gevolgd, en mij afgevraagd of ze erg in verwarring zouden zijn nu van hun wereld slechts een zwarte schaduw was overgebleven.

‘Het louteringsvuur geeft diepe inzichten,’ glimlachte de sprinkhaan. ‘Ik lees het in je gezicht.’ Hij greep een verkoolde grasspriet en knaagde er een stuk af. ‘Hmm. Well done. Ook een hapje?’

Ik weigerde beleefd. Kreeg een visioen: als de mensheid doorgaat met het vernietigen van natuur, resteert ons vast een toekomst met kale vlakten en enkele onuitstaanbaar optimistische soorten. Van die opportunisten met een volkomen misplaatst gevoel voor spiritualiteit.

Dichter bij de natuur

Misschien bedoelde hij deze rijstplanter...

Deze week zag ik er weer een. Verstopt in een tekst die ter beoordeling werd voorgelegd. ‘In tropische gebieden staan de mensen nu eenmaal dichter bij de natuur dan in de Westerse wereld…’ Onzin, heb ik er in vette letters bijgezet. Nog even, en we zijn weer terug bij het startpunt van de Verlichting, met de ideeën over edele wilden en goede wilden van Montaignes, Locke, Rousseau en kornuiten. Een romantisch idee, precies. Een droom om je in koude Hollandse winteravonden aan te warmen. Ergens op de wereld zijn nog mensen die goed leven, in harmonie met de natuur. Sterke geesten in sterke lichamen. Eerlijk en oprecht. Helaas, het is escapisme in optima forma.

Voordat je zo’n dicht bij de natuur staande tropenbewoner vindt moet je eerst door miljoenensteden als Calcutta, Lima, Lagos, Bangkok. Het zijn vast niet deze tropenbewoners die de schrijver in zijn hoofd had bij het schrijven. Meer dan vijftig procent van de wereldbevolking woont inmiddels in dit soort steden. Ook in de tropen. De doorsnee bewoner van Mexico Stad, Dubai of Johannesburg staat net zo ver van de natuur als de gemiddelde bewoner van Amsterdam. En ik vermoed dat de gemiddelde plattelandsbewoner van Irian Jaya of de Mato Grosso, als hij kon kiezen, de voorkeur zou geven aan een huis van baksteen voorzien van internet, kabel-TV, warm en koud stromend water, met een supermarkt en geneeskundige voorzieningen op de hoek. Dat liever dan een huis van bamboe en golfplaten, voorzien van petroleumlicht, van de gemiddelde sloppenwijkbewoner of landloze arbeider. Natuurlijk zou zo’n Nederlands huis moeten staan midden in het tropische regenwoud, maar die wens is niet anders dan hier. Ook Nederlanders wonen het liefst in een groene omgeving – met uitzondering van een groep die juist het wilde stadsleven prefereert natuurlijk. 

Ach, zult u zeggen, misschien bedoelde de schrijver gewoon een doorsnee bewoner van het groene gebied, zoals de boer op de foto in Bali. Die leeft toch elke dag midden in de natuur?

Tja. Waar zal ik mijn antwoord beginnen… Bij de Tv-documentaires van avontuurlijke programmamakers (of erger: vroegere cultureel antropologen!) die vooral benadrukken hoe anders, bijzonder en apart deze mensen zijn? Bij de boeren van het Nederlandse Heikant die toch ook behoorlijk in de natuur wonen?   Nee, laat ik vertellen van de Engelsman Victor Mason, die lang geleden op Bali is gaan wonen en daar als vogelgids kan vertellen over de veranderingen op het eiland. Een verhaal van bevolkingstoename, economische groei en intensivering van de landbouw. “Veel mensen klagen over de achteruitgang van de natuur op Bali. Ze hebben gelijk, want bijna al het tropisch regenwoud is verdwenen, en ook nu sterven hier nog planten- en diersoorten uit. Tegelijk is er in deze drukke omgeving toch nog veel moois. Kijk naar de vogels die er nog zijn, kijk naar het prachtige landschap. Geniet er van, en probeer ondertussen zo veel mogelijk van het mooie te behouden.”

Het lijkt precies op Nederland.