De Gaspeldoorns bloeien volop. Deze had u nog tegoed van vorige keer...

Plastic panda’s heet het laatste boek van volksfilosoof Bas Haring. Van vorig jaar al, maar ik heb het pas vorige week gelezen. Schitterend geschreven natuurlijk. Maar tja… Waar zal ik beginnen?

Zo veel gedachten. Zo veel opmerkingen. Zo veel emoties. En dat is wel raar, want voor een groot deel lopen de analyses van de schrijver parallel aan die van mij. Alleen in onze conclusies, de consequenties verschillen we wezenlijk. Ik denk ook dat het allemaal goed bedoeld is en dat de schrijver misschien zelfs oprecht verbaasd is over de felheid van de reacties. Waarom roept het boek toch zoveel emotie op?

Waarom dit boek?

Laat ik beginnen met de hamvraag. Waarom dit boek? Waarom zoveel moeite? Ik bedoel: anders dan eenvoudig om plagerige boeken te verkopen?

De schrijver wil oprecht, zonder verborgen agenda, op een rijtje krijgen hoe het zit. Als de natuurlobby “niet uitlegt waarom de natuur en al die plant- en diersoorten ertoe doen, dan kan het krediet inenen verdwenen zijn” (pp.11-12). Daarin lijkt zich een soort missie te verbergen: Ik wil het uitleggen, zodat het krediet niet wordt verspeeld. Vervolgens is de kernboodschap ‘ik vind het uitsterven van soorten niet zo erg’. Deze boodschap draagt weinig bij aan het opbouwen van dat krediet. Integendeel: de boodschap biedt een stevig houvast in discussies om dit krediet voor eens en voor altijd af te boeken. Ik denk dat de schrijver dus iets anders wil. Maar wat?

Misschien zit het in de zin: “We zitten onszelf dwars met de plicht die we voelen om het bestaande te bewaren.”(p.225). Hoe we onszelf dan dwarszitten, wat daarvan dan het probleem is, en waarom dat moet veranderen, dat wordt me niet duidelijk. Ik kan wel wat verzinnen, maar dat wordt dan mijn fantasie.

Misschien wil de schrijver mensen helpen om wat minder somber naar de toekomst te kijken. Wil hij ze een hart onder de riem steken, een versterkende boodschap geven, zo van: ‘Ja het is waar, er zullen nog veel soorten verdwijnen, maar weest gerust, want we hebben mooie boeken en muziek (p.13), elektriciteitsmasten en andere artefacten (p.215) en Bollywoodfilms (p.226).’ Ik vind dat geen troost. Ik vind dat een schraal, liefdeloos toekomstbeeld, en de schrijver biedt mij weinig meer dan zijn mening: “Ik ben er nog steeds niet van overtuigd dat de aarde er lelijker of slechter op wordt als er soorten verdwijnen”(p.225).

Vindt de schrijver soms dat soortbeschermingsclubs moeten worden opgeheven? De weidevogelwerkgroepen, de paddenwerkgroepen, de gierzwaluwwerkgroepen, noem maar op? Daar gaat het boek ook niet over, en ik kan me dat nauwelijks voorstellen. Je wilt toch niet het plezier van zo veel mensen stoppen? We gaan toch ook niet bridgeverenigingen of schaakverenigingen opheffen omdat ze een filosofische grondslag missen?

Is de schrijver soms van mening dat natuurbescherming de economie belemmert? Ik kan in het boek niets vinden dat daarop duidt, dus ik denk het niet. 

Wellicht vindt de schrijver a priori dat de overheid moet stoppen met belastinggeld verspillen in het natuurbeleid en soortenbescherming. Er zijn meer mensen met die overtuiging. Maar neen, ook dat komt in het boek niet aan de orde.

Speelt de schrijver een spelletje? Wil de schrijver met opzet provoceren, als een Socrates die met ons meeloopt en aan het denken zet zodat we zelf tot de conclusie komen waarom natuur waardevol is? Dat dacht ik in de afgelopen jaren. Spielerei. Plagen, jennen. Een hint in die richting wordt gegeven (p.11): “Ik vind het vooral van belang om de juiste argumenten te horen of te vinden.” Maar juist het hele punt waar het dan om zou moeten draaien – de waarde die we aan de natuur toekennen – wordt categorisch als niet relevant verworpen en terzijde geschoven. Het kán niet zo zijn dat soorten waarde hebben omdat er geen logische argumenten voor zijn.

Misschien zoek ik er te veel achter, en is werkelijk het enige dat de schrijver wil zeggen: het is niet zo erg als er een paar soorten verdwijnen. Dat wisten we al. Niemand houdt van het pokkenvirus, van teken, van steekmuggen. En de vraag ‘Is het zo erg als de grutto, het korhoen, de otter uit Nederland verdwijnen?’ wordt ook al geregeld gesteld. Het had kunnen helpen als de kern van het verhaal had bestaan uit wat de schrijver wél belangrijk vindt en wat hij daaraan wil doen. Het wordt genoemd, maar slechts als terzijde, niet als kern.

Kortom: Ik weet niet wat het doel is. Uitleggen waarom al die soorten ertoe doen zodat het krediet niet wordt verspeeld is het in ieder geval niet.

Wat moeten we nu doen?

Het boek komt op een bijzonder moment. Toevallig werkt Nederland juist aan een nieuwe Wet natuur. In die nieuwe wet moet de bescherming van soorten worden geregeld. Het oorspronkelijke idee van de politiek was om geen bescherming meer te bieden aan soorten die niet op grond van de EU-regelgeving waren beschermd. Er is vervolgens heel wat publieke discussie over ontstaan, want veel natuurorganisaties vonden het verschrikkelijk dat er geen bescherming zou worden geboden aan bijvoorbeeld de boommarter. Dat een dassenburcht weer straffeloos vernield zou mogen worden. Dat smienten weer bejaagbaar zouden worden. Dat het iedereen weer vrij zou staan om in Nederland orchideeën, die mogelijk wel in Nederland zeldzaam zijn maar niet in Europa, uit te steken en mee te nemen. Uiteindelijk moeten er keuzes worden gemaakt. Wel beschermen in de wet of niet beschermen in de wet. Of een beetje beschermen. U zegt het maar. Dit boek ademt een sfeer van: beschermen hoeft niet zo nodig.

“Maar dát een zekere verscheidenheid waarde heeft lijkt mij buiten kijf” (p.90), stelt de schrijver. Hoeveel of welk verlies acceptabel is, blijft onduidelijk. Mag die weg nou door dat natuurgebied worden aangelegd, of niet? Zo ja, onder welke voorwaarden? Moeten we bepaalde gebieden nu afsluiten voor visserij of niet? Welke soorten mogen we rustig laten uitsterven, welke niet? Moeten we produkten met een eco-keurmerk kopen, of niet? Moeten we nesten beschermen of niet? Mag ik dit oerwoud kappen om te ontginnen voor voedselproduktie of niet?

Er lijkt een soort van antwoord te komen als de schrijver aangeeft dat we met ‘mededogen en verstand van zaken’ (p.185) ofwel ‘rationeel en met kennis van zaken’ (p.228) de wereld moeten beetpakken en vormgeven. We moeten er ‘verstandig’ (p.172) mee omgaan. Maar ja, wie wil er nu irrationeel, zonder kennis van zaken of onverstandig handelen? Wat is ‘verstandig’? Hoe verhoudt een aanpak ‘met mededogen en verstand’ (p.221) zich tot een wereld waarin ook schaamteloos winstbejag speelt en pure macht?

Het boek geeft geen richting om antwoorden op dit soort vragen te vinden.

Ik houd van soorten

Ik houd van soorten. En als ik dit zeg, dan bedoel ik natuurlijk niet het pokkenvirus. U begrijpt wel wat ik bedoel. Ik vind een weiland met grutto’s en wezels en koekoeksbloemen leuker dan een weiland zonder. Ik vind het vreselijk dat ik nauwelijks meer veldleeuweriken hoor zingen in de weilanden. Dat de kemphanen uit mijn omgeving zijn verdwenen. Dat het korhoen in Nederland op uitsterven staat – zelfs al voel ik op mijn klompen aan dat overleving uitgesloten is. Dat op plekken waar vroeger een enorme variatie aan vogels was te zien nu stilte heerst. Dat ik op de plek waar de Birma-spoorlijn door het oerwoud werd aangelegd alleen nog maar landbouwgronden zag, zo ver het oog reikte.

Ik weet dat soorten in het wetenschappelijk discours een sociaal construct zijn. Mijn bankrekening is dat ook, net als alle andere bankrekeningen ter wereld, en toch zijn al die bankrekeningen sturend voor ons handelen – zeker in deze tijden van economische crisis. De meeste mensen kijken niet naar soorten door een wetenschappelijke bril. Ze kijken naar soorten zoals ze zich aan hen voordoen als ervaring. Soorten zijn ‘intuïtief’ (p.32). We vertalen de dingen die we zien naar begrippen, hokjes. Dat begint al als we heel jong zijn. We leren: dit is een boom, en dat is een poes. Een boom is geen poes. Een boom miauwt niet, en een poes bloeit niet. Als we ouder worden maken we onderscheid tussen merels en meeuwen. En als we ons verder verdiepen kunnen we nog veel meer onderscheid maken: Audouins meeuwen, kleine en grote mantelmeeuwen, Ross’ meeuwen en zo. Soorten zijn een belangrijke basis om naar de levende natuur te kijken, om deze te kunnen zien. Probeer je maar eens een levende natuur zonder soorten voor te stellen. Dat is erg moeilijk.

Die soorten zeggen ook iets over de omgeving waarin ze voorkomen. Enerzijds als indicator van de toestand, en anderzijds als vertegenwoordiger, als beeld daarvan. Als ik roep: ‘Brandnetels en bramen…!’, dan zullen sommige natuurliefhebbers antwoorden: ‘Poep!’ Brandnetels en bramen groeien namelijk op voedselrijke plaatsen, zoals de bermen langs de paden waar iedereen zijn honden uitlaat. Als ik roep: ‘Ortolaan,’ dan zullen sommige natuurliefhebbers antwoorden: ‘Uitgestorven als broedvogel in Nederland, door verdwijnen van karakteristieke landschapselementen in het landelijk gebied.’

Ik ben enorm blij dat het aantal zwarte spechten in Nederland weer toeneemt. Dat zegt iets over de staat van onze bossen: die hebben dankzij aanpassingen in het beheer weer veel oude bomen waar gaten in kunnen worden gehakt om te nestelen, en dood hout vol larfjes. (En waarom waardeer ik die bossen met zwarte spechten en dood hout en larfjes dan hoger, kan de schrijver vervolgens vragen, in lijn met de vragen die hij ook aan oerwoud-onderzoekers stelde. Ik wil daar nu niet al te diep op ingaan, maar mag ik een wedervraag stellen? Als ik kan kiezen tussen een bos mét zwarte spechten en een bos zonder, waarom zou ik dan bewust kiezen voor het bos zonder? Instandhouding van zwarte spechten in een bos mag van mij zelfs wel iets kosten. Sommige dingen zijn mij gewoon wat geld waard. Bijvoorbeeld het verbod op kinderarbeid – je wilt niet weten wat het de maatschappij kost dat kinderen niet meer als goedkope slaven mogen worden uitgebuit. Wij vinden het in Nederland sinds een eeuw of wat belangrijk dat kinderen niet werken, en daar hebben we dus ook geld voor over. Dat is gewoon een keuze. Zoals ik ook kies voor bossen mét zwarte spechten, ook al kost dat geld).

Ik dwaal af. Als we zeggen dat we soorten willen behouden, zeggen we veel meer. We zeggen dat we iets levends, iets spontaans willen. Iets dat te maken heeft met de oorsprong van ons bestaan, met heelheid van de schepping. Dat we een gezonde, mooie, fijne, zinvolle wereld willen om in te leven. Andere mensen zeggen misschien hetzelfde over schilderijen. Of toneel. Of een HD-tv. Of een vette bankrekening en een villa met jacht.

Ethiek en basiswaarden

In één van de interviews naar aanleiding van de publicatie reageerde de schrijver op de felheid van de reacties. De exacte woorden staan me niet meer bij, maar het was in de trant van: ‘Voor veel mensen is er geen discussie mogelijk. Soorten zijn belangrijk en daarmee uit. Het lijkt wel een geloof, een religie.’ Ja maar dat is het natuurlijk ook! Het woord ‘geloof’ wordt vaker in deze context gebruikt om een negatieve lading op te roepen van onnadenkendheid en slaafs volgen.

Bij soortenbehoud gaat het om ethische vragen. Ethiek is een tak van de filosofie die zich bezig houdt met vragen over de moraal, goed en fout, juist en onjuist. Ik ben geen ethicus, maar heb vernomen dat mensen onmiddellijk een intuïtief oordeel klaar hebben, nog voordat dit is beargumenteerd. Ethische vragen doen een beroep op morele basisprincipes of morele basiswaarden. Zoals respect voor leven, zorg voor elkaar, veiligheid. Mensen gebruiken deze waarden voor fundamentele gedragsnormen – normen die niet zomaar even rationeel worden beargumenteerd, maar waarvan mensen ten diepste zijn overtuigd. Niet doden. Geen schade toebrengen. Geen overspel plegen. Soorten niet laten uitsterven. Die principes zijn op zich niet onveranderlijk, en deels cultureel bepaald. Maar roer je met discussies in die principes, dan roer je in het wezen van de mensen. Dat roept inderdaad emotionele reacties op. Soms heftige emotionele reacties. Je kunt dat geloof of religie noemen. Maar is het niet gewoon ‘kiezen wat je belangrijk vindt’?

Economische waarde

P.220. “Zeldzame dingen zijn helemaal niet waardevol. Schaarse dingen zijn waardevol” (p.220). Dat is een nogal beperkte opvatting van waarde uit de economische wetenschappen, en iets anders dan de  juist genoemde basiswaarden uit de ethiek. Maar we kunnen er wel wat mee. Bijvoorbeeld: mijn kind is schaars, want mijn vraag is oneindig groter dan het aanbod. Ze is ook in economische termen extreem waardevol voor mij. Volgens de economische grondbeginselen zou dat tot uitdrukking moeten komen in de prijs die voor haar wordt betaald. Er is echter geen markt voor mijn dochter, en dus ook geen prijs – drie kamelen vind ik echt onvoldoende. Hetzelfde geldt voor soorten. Er is geen markt voor soorten, dus geen prijs. Toch zijn soorten schaars, want er is veel vraag naar. De panda, de tijger, de grutto, de ijsvogel, de walvis (nee, geen soort, ik weet het! Misschien illustreert juist dat het punt dat mensen geen wetenschappelijk ingekaderde begrippen willen beschermen, maar dat de emotie wel degelijk bestaat), de das, de otter: er zijn genoeg mensen die ze willen houden en zich daarvoor inzetten. Maar er is geen markt voor, geen prijs. Ze zijn waardevol zonder prijs, wat iets anders is dan waardeloos.

Kiezen

“Misschien zijn die planten en dieren inderdaad alleen van waarde omdat we met z’n allen vinden dat ze van waarde zijn. Wees eerlijk: is een dergelijke waarde de waarde die u verwachtte?” (p.220). Jazeker. Per definitie. Zowel in economie als ethiek. Alles van waarde krijgt die waarde omdat er mensen zijn die die waarde toekennen. Vrouwenkiesrecht. Zelfbeschikking. Democratie. De nieuwse I-phone. Een aai over mijn bol. Een zonsondergang. Goud. De kleur indigoblauw (voor schilders in het bijzonder als juist dát tubetje is uitverkocht). Van Gogh’s zonnenbloemen. Een echte zonnenbloem, opgekweekt uit een zaadje. Hoofddoekjes. En ook iets wat we ‘intrinsieke waarde’ noemen. Ik ben het volledig eens met de schrijver, maar noem het toch even omdat dit juist de kern is. Mensen vinden iets waardevol. Daar kunnen rationele argumenten voor zijn (bijvoorbeeld: als mensen niet van hun dochters zouden houden, dan zou de soort mens wellicht zijn uitgestorven – let wel, dit is geen doelgerichte of functionele verklaring, maar een die refereert aan de oorsprong van die waarde). Maar het kan ook worden verklaard door uit te gaan van niet-rationele basiswaarden (bijvoorbeeld: ik houd van mijn dochter. Zo simpel is het).

De schrijver erkent dat ook, bijvoorbeeld op p.90, waar hem een maan mét leven leuker lijkt dan een maan zonder leven. “Waarom dat zo is kan ik moeilijk beargumenteren.” Dat klopt. Veel morele oordelen zijn gebaseerd op moeilijk te beargumenteren, maar héél goed aan te voelen basiswaarden. Uiteindelijk is een waarde geen eigenschap die inherent en aanwijsbaar aanwezig is in een object, maar een eigenschap die op basis van affectie wordt toegekend door een subject. We kiezen gewoon wat we waardevol vinden. Ik kies voor mijn moeder, mijn vrouw, mijn dochter, en (vooral mooie, interessante, inspirerende) soorten als verschijningsvorm van de natuur. De schrijver van het boek niet.

Ten slotte

“Als iedereen plant- en diersoorten van waarde vind, dan wordt het tijd die door iedereen gedeelde mening eens aan de tand te voelen” (p.220). Maar waarom dan toch? Is het zo verkeerd om van een natuur met vele soorten te houden en deze te willen bewaren, ook voor de volgende generaties?

Eigenlijk pure luxe

En opeens zitten we alweer twee dagen ver in 2012… Nog vol piepjonge voornemens (nu echt helemaal geen vlees meer?  nu eindelijk dat boek uitwerken?) en nog vol oudejaarsmoeheid. De vrolijkste noten kwamen vanochtend van de winterroodborst in de achtertuin. Nieuwsgierig gluurde hij over mijn rug toen ik het vijvertje eindelijk eens ontdeed van het herfstblad. Waarschijnlijk dacht hij dat ik aan het tuinieren was. Bij het wroeten komen nogal wat insecten tevoorschijn, waardoor elke tuinder een soort roodborstenfastfoodrestaurant wordt. Lekker makkelijk. Helaas voor hem was ik alleen maar in het vijvertje bezig. Het enige dat naar boven kwam waren de bruine kikkers, die het met 13°C warm genoeg vonden om rustig aan de oppervlakte te blijven dobberen. Eén was het bijzonder dikke roodbruine vrouwtje van afgelopen jaar. Achter haar hing een mannetjes dat al zijn kleur uit de voortplantingstijd begon te krijgen. Het bleef netjes. Ook met 13°C is twee januari nog wat te vroeg voor avances.

Dertien graden. In de kranten verschijnen artikelen dat verschillende planten al bloeien. Bijvoorbeeld het fluitenkruid, een favoriet van Arnold van Vliet van de Natuurkalender. In de achtertuin zag ik onder de roodborst nog een paarsroze kroontje van een prikneusje. Ach ja, je ziet dat elk jaar wel. Per ongeluk bloeien er altijd enkele bloemen op zo’n verkeerd moment als 2 januari. Meestal zijn de omstandigheden zo ongunstig dat die bloempjes kansloos ten onder gaan en het plantje geen nageslacht krijgt. Maar stel je eens voor dat 2011 de laatste echt strenge winter was, en dat we vanaf nu milde mediterrane winters krijgen. Dan zijn die paar bloempjes die nu per ongeluk bloeiden misschien wel de eerste van een nieuwe generatie die zich geheel per ongeluk heeft aangepast aan de nieuwe omstandigheden. Natuurlijke selectie in de praktijk. Bij deze is het vastgelegd: de nieuwe soort ‘winterprikneusje’ is ontstaan in mijn achtertuin, onder de roodborst.

Rest mij u alle goeds voor 2012 te wensen. Dat het een mooi jaar moge worden. Ook namens mijn roodborst.

Details hoef je niet te zien, de de kleur is voldoende

Hardlopen gezond? Ze zeggen het. Vandaar mijn goede voornemen om dit jaar, net als vroeger, weer regelmatig rondjes te lopen. Omdat het niet verstandig zou zijn om mijn roestige spieren meteen naar een topprestatie te persen, begon ik klein. Ik was blij met de korte dagen in die eerste week van januari. In het duister kon geen van de buren mij na vier (4!) hele minuten weer huiswaarts zien keren.

Inmiddels loop ik een respectabel rondje door het bos, Toch ik ben er nog steeds niet van overtuigd dat het zin heeft. Een fikse tegenvaller is de altijd optredende bewustzijnsvernauwing. Die verbeten trek over het gelaat, het als een blind paard doorgalopperen, het bot omver lopen van alwat en alwie zich voor de voeten werpt. Zomaar een weg oversteken, automobilisten bleek van schrik tegen het voorruit geplakt, je kent het wel. Het is een wonder dat ik elke keer weer levend terug kom.

En dan het bos zelf. Het voornemen om systematisch op de vaste route waarnemingen te doen bleek hopeloos onrealistisch. Voor zover er iets wordt waargenomen zijn het de zweterige ademhaling, de enkels die geregeld zwikken over dennenappels, de plassen en hondendrollen die ontweken moeten worden, de takken die aggressief in de ogen zwiepen. Het bos zelf trekt als een vage blur van kleuren en schaduwen voorbij. Wat ritselde daar? Een muis. Je moet de neiging onderdrukken om te stoppen en terug te lopen. Dat heeft geen enkele zin, en bovendien: een half uur met ingehouden adem wachten tot het muisje weer tevoorschijn komt, doet nogal afbreuk aan de essentie van het hardloopgebeuren. Doorlopen, zelfs al schreeuwt je lichaam dat je niet zo moet overdrijven en dat het nu wel genoeg is. (Tussen haakjes: stilzitten en wachten op muisjes heeft echt zijn charme. Had ik al eens verteld van die ochtend bij het zwarte spechtennest, lekker loom wachtend met mijn rug tegen een oude eik, de benen gestrekt, toen er opeens een bosspitsmuisje op mijn benen klom en rustig overstak om aan de andere kant onder mijn benen gewoon door te scharrelen?  Heerlijk!)

Er zijn uitzonderingen. Zoals de herfstkleuren en herfstgeuren die maken dat je even in een adere wereld loopt. Details hoef je niet te zien, de vage indrukken die je zintuigen bespelen zijn voldoende. De vochtige avondluchten, de frisse ochtendnevels. Of dan toch die ene keer dat die jonge sperwers zo’n enorme herrie maken. Dat maakt het allemaal weer de moeite waard.

Klik o de foto voor het filmpje

'..precies waar ik over aan het denken was,' zei de steenloper.

De steenloper staarde naar de laatste zon van de dag. Ik zocht een basaltblok uit en kwam naast hem zitten.

‘Mooie avond,’ zei ik.

‘Inderdaad,’ antwoordde hij. ‘Zet je aan het denken.’

‘Waarover?’ vroeg ik belangstellend.

‘Och…’ Hij haalde zijn schouders op. ‘Netwerksturing. En hoe dat nou moet met het meten van de effecten daarvan.’

‘Pardonnez-moi?’ riep ik iets te hard.

Hij schudde zijn veren op. ‘Netwerksturing. Ik mag hopen dat je weet wat dat is. Jij werkt toch aan het natuurbeleid?’

Ik knikte. Natuurlijk wist ik wat netwerksturing was. Het tijdperk van de grootse overheidsplannen, de wetten en de regelgeving was voorbij. Dat van de subsidies ook. Er waait een nieuwe wind in Den Haag. Minder overheid, meer samenleving. Minder van bovenaf, meer van onderop. Minder regels, meer inspelen op wat leeft door gebruik te maken van netwerken die al bestaan.

Neem het biodiversiteitsbeleid. Dat is na het natuurbeleid in 1990 ontstaan. Gericht op vergroening van de economie, door aan te sluiten bij een hele reeks initiatieven in de private sector zelf. No Net Loss, Business for Biodiversity, Green deals en nog wat Engele termen, die duidelijk maken dat het serious business is.

‘Wat is nou het resultaat van al die initiatieven?’ mijmerde de steenloper. ‘Werkt het een beetje?’

‘Er is veel gedaan aan bewustwording,’ antwoordde ik. ‘Boeken, artikelen, seminars, congressen. Je merkt dat het bedrijfsleven biodiversiteit steeds belangrijker vind. Waaronder de banken.’

‘Papier en woorden,’ merkte de steenloper op. Hij peuterde achteloos een krabbetje onder een steen vandaan, en mummelde met volle mond: ‘Uiteindelijk wil je natuurlijk dat er in de echte wereld iets gebeurt. Dat er overal krabbetjes bijkomen bijvoorbeeld. Lukt dat een beetje?’

‘Geen idee,’ moest ik bekennen. ‘Je ziet lang niet altijd wat er achter in je netwerk gebeurt. Als een groot chemisch bedrijf geld geeft voor een nieuw natuurgebied, is dat dan het effect van onze netwerksturing?’

‘En dat is dus precies waar ik over aan het denken was,’ zei de steenloper. Hij trok zijn kop tussen zijn schouders, en staarde weer naar de ondergaande zon. ‘Die krabbetjes, daar gaat het om…’

Rustiek tableau vivant of nachtmerrie?

De wereld is in diepe rust. Het is het jaargetijde waarin de mist in vochtige flarden uit het water kruipt en koud over het land trekt. Stille silhouetten dobberen in het water. Als je door het natte gras dichterbij sluipt blijkt het een groep grote Canadese ganzen te zijn.

Canadese ganzen zijn vreemdelingen. Ze komen – jawel – oorspronkelijk van het Noord-Amerikaanse continent. Soms dwalen Amerikaanse vogels tijdens de vlucht af over de Atlantische oceaan waardoor ze per abuis in onze contreien terecht komen. Normaal staat bij Amerikaanse dwaalgasten een leger vogelaars klaar om ze enthousiast welkom te heten (zie bijvoorbeeld http://bit.ly/pXEQzS). Zo niet bij Canadese ganzen. Die worden met minachting bekeken. Vrijwel de hele populatie bestaat uit afstammelingen van vrijgelaten en ontsnapte vogels, die ooit als jachtwild en siervogel naar Europa zijn gehaald. Vogels uit de categorie ‘escapes’ zijn de onaanraakbaren van de natuur. Die wil niemand zien, en daar wil niemand mee worden gezien.

Nederland wordt inmiddels bevolkt door enkele duizenden Canadese ganzen. Tienduizend zelfs, zo valt op de sites van jagersverenigingen te lezen. In Engeland zijn er nog meer, zelfs meer dan 100.000. Die eten allemaal planten, voornamelijk waterplanten, gras en onkruiden volgens natuursites. En, volgen jagers- en agrarische sites, ook granen, maïs, bieten, aardappelen, peulvruchten en groenten. De lijst wandaden wordt aangevuld met vertrappen en verslempen van grond, bevuilen met uitwerpselen van grasland en bevuilen van voedselarme plassen en vennen. U voelt hem al aankomen. Ze zijn niet welkom. Niet bij vogelaars, niet bij boeren en nou ja, misschien wel een beetje bij jagers. Als ik een Canadese gans was, hoe ingeburgerd ook, dan zou ik mij meteen bij de vreemdelingendienst melden voor een enkele reis naar het land van mijn voorouders.

De dieren op de foto hadden van dit al geen enkel besef. Ze deden gewoon hun ganzen-ding gelijk elke andere gans: beetje dobberen, beetje stilletjes betekenisvolle blikken uitwisselen en beetje oppassen voor die rare vent met camera op de oever. Beetje rustiek tableau vivant spelen. Of een beetje een zweterige nachtmerrie die uit de mist opdoemt om hier te komen vreten en schijten.
Aan u de keuze.

Hij wachtte mijn antwoord niet af, maar verdween tussen het mos...

‘Opzij!’ riep de mestkever terwijl hij woest door het gras denderde. ‘Je zit ongelooflijk in de weg.’ Het dier wierp zich met zijn hele lichaam op de grassprieten, die met tegenzin doorbogen. Een mooi plaatje. Ik boog voorover om een foto te nemen.

‘Wat zeg ik nou? Uit de weg! Het is bronsttijd.’

Dat wist ik. Juist daarom zat ik in de bosrand te wachten toen hij voorbij kwam.

‘Je beseft dat je een mestkever bent?’ vroeg ik. ‘En geen edelhert?’

Hij wierp een hautaine blik opzij. ‘Alsof mestkevers geen bronst mogen hebben. Da’s weer typsch zo’n neerbuigende vertebraten-opvatting.’ Hij gooide zijn kop in de wind, rook en riep met overslaande stem: ‘Een wijfje. Ik moet nu een wijfje hebben, anders sta ik niet meer voor mijzelf in.’ Daarna rende hij een stuk over het zand, draaide en rende weer terug. ‘Ik kan door jou niks ruiken. Je moet opsodemieteren!’

‘Niks daarvan,’ zei ik. ‘Ik zit hier ruim na tienen, buiten het rustgebied en langs het pad. Keurig volgens de regels. Je stelt je enorm aan.’

‘Aanstellen?’ schreeuwde hij. ‘Weet je hoeveel verkeersongelukken er plaatsvinden omdat bronstig wild wordt opgejaagd door fotografen? Vorige week nog. Vind je dat  soms leuk? Ik zie de koppen op het internet al. Bronst opnieuw verstoord door fotograaf…’ Zonder mijn antwoord af te wachten verdween hij tussen het mos. Burlend en wel, het dolgedraaide bolletje hormonen.

Gekkenwerk om uit je soezelige bed te stappen...

Maar nu? Zo vlak voor de winter, als de zon pas om 07.40 boven de horizon komt gluren? Met bovendien van die prachtige mistflarden? Ik kon geen enkele goede reden verzinnen om in bed te blijven liggen. Of toch, daar schoot me er een te binnen. Dit was de deal: Als ik vanzelf wakker werd zou ik opstaan. Maar als ik niet wakker werd had ik kennelijk ernstige behoefte aan meer slaap. Dan zou ik gewoon blijven liggen.

Om 5.45 ben ik opgestaan. Tegen mijn zin. Ik hoop dat het snel weer gaat regenen.

Klik op de foto voor de Edelherten in de Oostvaardersplassen